Ποινική δίωξη: τι σημαίνει, πώς ασκείται και τι ακολουθεί

Η φράση «ασκήθηκε σε βάρος μου ποινική δίωξη» ακούγεται τελεσίδικη. Δεν είναι. Νομικά σημαίνει ότι η ποινική διαδικασία μόλις ξεκίνησε: η υπόθεση φεύγει από το στάδιο της έρευνας για το αν θα υπάρξει κατηγορία και περνά στο στάδιο όπου η κατηγορία θα ελεγχθεί, είτε από ανακριτή είτε από δικαστήριο. Από αυτό το σημείο ο ύποπτος αποκτά την ιδιότητα του κατηγορουμένου, με όλα τα δικαιώματα που τη συνοδεύουν.

Ποιος ασκεί την ποινική δίωξη

Την ποινική δίωξη την ασκεί, στο όνομα της Πολιτείας, ο εισαγγελέας πλημμελειοδικών. Κατά την άσκηση των καθηκόντων του είναι ανεξάρτητος από κάθε άλλη αρχή. Δεν την ασκεί ούτε η αστυνομία ούτε ο καταγγέλλων. Η αστυνομία συλλέγει στοιχεία και διαβιβάζει τη δικογραφία· ο παθών υποβάλλει μήνυση ή έγκληση· την απόφαση όμως για το αν θα κινηθεί δίωξη τη λαμβάνει μόνο ο εισαγγελέας.

Αυτεπάγγελτα και κατ' έγκληση εγκλήματα

Η διάκριση αυτή είναι από τα πρώτα που ελέγχει ο συνήγορος, γιατί μπορεί να κρίνει την υπόθεση πριν φτάσει στην ουσία της.

• Αυτεπάγγελτα διωκόμενα: ο εισαγγελέας κινείται μόλις λάβει γνώση της πράξης, με μήνυση, αναφορά ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο. Η τυχόν συμφιλίωση των μερών δεν σταματά τη διαδικασία.
• Κατ' έγκληση διωκόμενα: η δίωξη προϋποθέτει έγκληση του παθόντος, που πρέπει να υποβληθεί μέσα σε αποκλειστική προθεσμία. Τέτοια είναι, για παράδειγμα, η απλή σωματική βλάβη (άρθρο 308 ΠΚ) και η απειλή (άρθρο 333 ΠΚ). Η έγκληση μπορεί να ανακληθεί με τους όρους του νόμου, και μετά την ανάκληση δεν υποβάλλεται νέα (άρθρο 117 ΠΚ).

Με ποιους τρόπους κινείται η δίωξη

Όταν ο εισαγγελέας κρίνει ότι πρέπει να ασκηθεί δίωξη, έχει τέσσερις δρόμους, ανάλογα με τη βαρύτητα της πράξης:

1. Παραγγελία κύριας ανάκρισης, υποχρεωτικά στα κακουργήματα και σε πλημμελήματα όπου μπορεί να επιβληθεί προσωρινή κράτηση ή όπου ο εισαγγελέας κρίνει ότι χρειάζονται περιοριστικοί όροι (άρθρο 246 ΚΠΔ).
2. Απευθείας κλήση στο ακροατήριο, δηλαδή κλητήριο θέσπισμα για εκδίκαση της υπόθεσης από το δικαστήριο, χωρίς ανάκριση.
3. Διαβίβαση στον εισαγγελέα εφετών, για πλημμελήματα που δικάζει το μονομελές εφετείο.
4. Αίτηση για έκδοση ποινικής διαταγής, σε ελαφρά πλημμελήματα αρμοδιότητας μονομελούς πλημμελειοδικείου με ποινή έως ενός έτους ή χρηματική, όταν δεν κρίνεται αναγκαία η ακροαματική διαδικασία (άρθρο 409 ΚΠΔ).

Σημαντική εγγύηση: στα κακουργήματα και στα πλημμελήματα που τιμωρούνται με φυλάκιση τουλάχιστον τριών μηνών ή υπάγονται στο τριμελές πλημμελειοδικείο ή στο μονομελές εφετείο, ο εισαγγελέας μπορεί να κινήσει δίωξη μόνο αφού διενεργηθεί προκαταρκτική εξέταση (ή αυτεπάγγελτη προανάκριση) και προκύψουν επαρκείς ενδείξεις. Αυτό σημαίνει ότι, κατά κανόνα, πριν από τη δίωξη ο ύποπτος καλείται να δώσει εξηγήσεις.

Πότε η υπόθεση μπαίνει στο αρχείο

Δεν καταλήγει κάθε μήνυση σε δίωξη. Ο νόμος προβλέπει ότι ο εισαγγελέας θέτει την υπόθεση στο αρχείο:

• αν η μήνυση δεν στηρίζεται στον νόμο ή είναι προφανώς αβάσιμη ή ανεπίδεκτη δικαστικής εκτίμησης, με συνοπτικά αιτιολογημένη πράξη·
• αν, μετά την προκαταρκτική εξέταση, δεν προκύπτουν επαρκείς ενδείξεις· στην περίπτωση αυτή ενημερώνει τον εισαγγελέα εφετών, ο οποίος μπορεί, αν διαφωνεί, να παραγγείλει συμπλήρωση της έρευνας ή άσκηση δίωξης·
• αν η μήνυση είναι ανώνυμη ή με ανύπαρκτο όνομα, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις.

Μια υπόθεση που μπήκε στο αρχείο ανασύρεται μόνο αν προκύψουν νέα πραγματικά περιστατικά ή στοιχεία· τότε ο ύποπτος καλείται εκ νέου για εξηγήσεις (άρθρο 43 παρ. 3–6 ΚΠΔ). Γι' αυτό οι εξηγήσεις στην προκαταρκτική έχουν τόσο μεγάλη σημασία: είναι η καλύτερη ευκαιρία να κλείσει η υπόθεση πριν ξεκινήσει.

Εναλλακτικές της κλασικής δίκης

Ο ΚΠΔ προβλέπει μηχανισμούς που επιτρέπουν να κλείσει μια υπόθεση χωρίς πλήρη δίκη. Η επιλογή τους είναι απόφαση στρατηγικής και πρέπει να σταθμίζεται προσεκτικά:

• Αποχή από τη δίωξη υπό όρους (άρθρο 48 ΚΠΔ): σε πλημμελήματα με ποινή έως τριών ετών, ο εισαγγελέας, με σύμφωνη γνώμη του εισαγγελέα εφετών, μπορεί να απόσχει προσωρινά από τη δίωξη αν ο ύποπτος δεχθεί να εκπληρώσει όρους, όπως προσπάθεια συμφιλίωσης με τον παθόντα, καταβολή ποσού σε κοινωφελή σκοπό ή παρακολούθηση προγράμματος. Σε ορισμένα περιουσιακά πλημμελήματα (π.χ. απάτη, υπεξαίρεση) ο όρος είναι η πλήρης αποκατάσταση της ζημίας. Αν οι όροι τηρηθούν, η αποχή γίνεται οριστική· αν όχι, η αρχική συναίνεση δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε βάρος του.
• Ποινική συνδιαλλαγή (άρθρα 301–302 ΚΠΔ): σε κακουργήματα κατά της περιουσίας χωρίς βία και σε ορισμένα οικονομικά εγκλήματα, με ολική ικανοποίηση της ζημίας, οδηγεί σε σημαντικά μειωμένη ποινή.

Τα δικαιώματά σας από την πρώτη στιγμή

• Δικαίωμα σιωπής και μη αυτοενοχοποίησης. Η άσκησή του δεν μπορεί να αξιοποιηθεί σε βάρος σας (άρθρο 104 ΚΠΔ).
• Δικαίωμα συνηγόρου σε κάθε ανακριτική πράξη· η επικοινωνία με τον συνήγορο είναι απολύτως απόρρητη (άρθρο 99 ΚΠΔ).
• Δικαίωμα πρόσβασης στη δικογραφία και λήψης αντιγράφων πριν απολογηθείτε (άρθρο 100 ΚΠΔ).
• Δικαίωμα προθεσμίας τουλάχιστον 48 ωρών για να προετοιμάσετε την απολογία σας (άρθρο 103 ΚΠΔ).

Τι να κάνετε αν σας επιδοθεί έγγραφο

1. Μην το αγνοήσετε. Η μη εμφάνιση δεν σταματά τη διαδικασία· η προκαταρκτική ή η δίκη μπορούν να ολοκληρωθούν χωρίς εσάς.
2. Σημειώστε την ημερομηνία επίδοσης. Από αυτήν τρέχουν οι προθεσμίες.
3. Μη δώσετε κατάθεση ή εξηγήσεις χωρίς να έχετε δει τη δικογραφία και χωρίς να έχετε συμβουλευθεί δικηγόρο. Ό,τι γραφτεί μένει στη δικογραφία για όλα τα επόμενα στάδια.
4. Συγκεντρώστε τα στοιχεία σας: μηνύματα, έγγραφα, αποδείξεις, ονόματα μαρτύρων.

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και αποτυπώνει τη νομοθεσία όπως ισχύει κατά την τελευταία ενημέρωσή του. Δεν αποτελεί νομική συμβουλή· κάθε υπόθεση κρίνεται με βάση τα δικά της στοιχεία.